درباره ریشه و گویش و آئین و فرهنگ “قوم لک”

ازناخبر: تحقیق درباره ریشه و گویش و آئین و فرهنگ “قوم لک” نیز نیازمند آگاهی کامل از تاریخ اقوام ایرانی و اقوام قدیمی‌کُرد و آیین‌هایی نظیر میترایی، زرتشتی، مانوی، مزدکی و همچنین آگاهی از زبان‌هایی نظیر پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی است. به همین دلیل تا امروز کتابی جامع درباره این قوم به چاپ نرسیده است، که همه زمینه‌ها را شامل شود و بتواند اطلاعاتی جامع را در این زمینه ارائه کند.

کد خبر: ۹۰۳
تاریخ انتشار: جمعه ۹ فروردین ۱۳۹۲ ساعت ۱۱:۲۹

IMAGE634858113109811618

 

 

“قوم لک” یکی از اقوام قدیمی‌است که زیستگاه تاریخی آن مناطق بین استان‌های همدان، کرمانشاه، ایلام و لرستان بوده و به “لکستان” معروف است. لک‌ها به گویشی ویژه به نام “گویش لکی” صحبت می‌کنند که گویشی مرکب از گویش‌های لری، جافی و کلهری است و همچنین چند قوم نزدیک به لک‌ها نیز به گویشی شبیه به این تکلم می‌کنند. نام “قوم لک” در گذشته‌های بسیار دور نیز دیده می‌شود و به دلایلی از جمله فعالیت‌هایشان بر ضد حکومت‌های گذشته، تحرکات آنها در مناطق اطراف “لکستان”، دامداری، تغییر و تحولات حکومتی در مناطق وسیعی پراکنده شده اند، همچنین به وسیله حکومت عثمانی و سلسله‌های حاکم بر ایران و به ویژه حکومت‌های صفویه و قاجاریه بسیاری از آنها آواره شده اند. همچنین “کریم خان زند” در دوران حکومت خود (۱۷۷۹-۱۷۴۷) بخشی از “قوم لک” و به ویژه خانواده‌های سربازانش را به مناطق جنوبی ایران فرستاد، به همین دلیل “قوم لک” را می‌توان در بیشتر مناطق ایران و دیگر مناطق کردنشین کشورهای همسایه و چند منطقه در جنوب آنکارا مشاهده کرد. بررسی و نوشتن داستان چگونگی پراکنده شدن این قوم نیازمند پژوهشی میدانی و تحقیقی کامل و مفصل است. پژوهشی در این حد نیز نیازمند کار گروهی و حمایت‌های مادی و معنوی دولت است و در غیر این صورت نمی‌توان انتظار نتایجی مطلوب را در این زمینه داشت. همچنین تحقیق درباره ریشه و گویش و آئین و فرهنگ “قوم لک” نیز نیازمند آگاهی کامل از تاریخ اقوام ایرانی و اقوام قدیمی‌کُرد و آیین‌هایی نظیر میترایی، زرتشتی، مانوی، مزدکی و همچنین آگاهی از زبان‌هایی نظیر پهلوی اشکانی و پهلوی ساسانی است. به همین دلیل تا امروز کتابی جامع درباره این قوم به چاپ نرسیده است، که همه زمینه‌ها را شامل شود و بتواند اطلاعاتی جامع را در این زمینه ارائه کند.

زیستگاه قوم لک و گویش آنها

کلمه “لک” از نظر لغوی به معنی ۱۰۰ هزار است، شاید در آن دوران این قوم ۱۰۰ هزار سرباز داشته، یا جمعیت این قوم ۱۰۰ هزار نفر بوده است و به همین دلیل به این نام مشهور شده اند. اما امروز ه برخی از لک‌های “لکستان” می‌گویند ما هم لر هستیم و هم کرد، یعنی حرف (ل) را برگرفته از لر و حرف (ک) را نیز برگرفته از کرد می‌دانند، اما منظور آنها از کرد «کلهر و جاف» است که نزدیکی بیشتری با آنها دارند، البته منظور آنها جدا کردن “لر” از کرد نیست. دلیل دیگر نیز بیشتر به زیستگاه آنان برمی‌گردد که در بین استان‌های ایلام، کرمانشاه و لرستان قرار گرفته است و همچون زیستگاه آنان گویش آنها نیز گویشی مرکب از گویش‌های کلهری و لری و جافی است. لک‌ها به آسانی هر سه گویش را می‌فهمند و لر و کلهر و جاف هم به آسانی قادر به فهم گویش لکی هستند. به طور کلی اغلب لک‌های لکستان خود را کرد می‌دانند و به گویش لکی تکلم می‌کنند، همچنین چند قوم از اقوام اطراف آنها نیز قادر به تکلم به گویش لکی هستند، اما بیشتر لک‌هایی که از لکستان دور شده اند به گویش‌های دیگر تکلم می‌کنند. لک‌های ساکن در میان قشقایی‌ها به زبان ترکی، بخشی از لک‌های ساکن استان فارس و کرمان به زبان فارسی و لک‌های ساکن جنوب آنکارا نیز به زبان ترکی تکلم می‌کنند.

طایفه و خانواده‌ها

لک‌های لکستان امروز ترکیبی از طوایفی مانند: مافی، باجلان، ترخان، سلسله، دلفان و زند هستند. شیخ محمد مردوخی می‌گوید: معنای “لک” ۱۰۰ هزار است و از این طوایف تشکیل شده است: سلسله، لاله، دلفان، ترهان و دالوند، که در خانقین، خرم آباد، الشتر و کلیایی، همدان، اصفهان، دولت آباد، سلطان آباد، اسفندآباد و لیلاخ سنندج، قضای سلماس و شیراز سکونت دارند. ژنرال سر پرسی سایکس درباره این قوم می‌گوید: بخشی از لک‌ها در سال ۱۲۷۹ شمسی (۱۹۰۰ میلادی) از جیرفت به سمت گیسکان می‌روند که ییلاق و قشلاق دارد. طوایف لک عبارتند از: درمریدی، گوالی، لیاسی، میرزایی، یارغایی، خواجه دایی، زردشتی، شهسوار، تهرانی، درویشی، تمرادی، سهرابی، خرو، زرایی، چارچی و گداری. کتاب آمار ایران در سال ۱۳۶۱ شمسی “لک” را به این طوایف تقسیم می‌کند: سرگداری، کوچک خانی، مهنی، سلطان شیخ و عرب سلنار. طایفه جمور یا جمیر بزرگترین طایفه کوچنده این قوم است که در مناطقی بین کرمانشاه و همدان سکونت دارد. بخشی از این قوم در مهران و دهلران و خوزستان سکونت دارند و در تابستان‌ها نیز به سمت کوهستان‌های کرمانشاه و همدان کوچ می‌کنند. بخشی دیگر از قوم جمور در شمال خانقین سکونت دارند، حکومت عراق نام قوم جمور را به قوم «جبور» عربی تغییر داده بود در حالی که جمور از لغت «گمو» به معنای سیار (کوچنده) گرفته شده است. به احتمالی بسیار قوی لک‌های ساکن در استان‌های کرکوک، سلیمانیه، اربیل و موصل هم از طایفه جمور باشند. طایفه جمور در کردستان شرقی از بخش‌های زیر تشکیل شده است: عبدلی، گومه یی، به رازی و شاهی. جیمز موریتی جهانگرد انگلیسی که در سال ۱۸۱۰ میلادی از ایران دیدن کرده است، می‌گوید: لک در سراسر ایران پراکنده شده است و طایفه ای بزرگ است و از چند بخش تشکیل شده است. در اصل ایرانی اند و خود را کرد می‌دانند، نویسنده در ادامه می‌گوید لک‌های کرمان در سال ۱۰۵۰ قمری از بندرعباس به این منطقه آمده اند. وزیری نیز می‌گوید در منطقه برنجان کوهستانی، چندین نام جغرافیایی دیده می‌شود که دربردارنده عنوان “لک” هستند که متعلق به “لک”‌هاست. در ادامه اینگونه درباره طوایف لک ساکن در این منطقه می‌گوید: درمریدی، گودالی، میرازیی، خواجه، زروسی، شهسواری، تهرانی، درویشی، غزاوی خدر. در سال ۱۲۷۹ سر پرسی سایکس می‌گوید: گیسکان منطقه ای کوهستانی است که قوم لک در آن ساکن اند. اکبر وقایع نگار می‌گوید: بیشتر لک‌های لکستان در کلیایی و کرمان و استان کردستان ساکن اند و شماری از لک‌ها نیز به اجبار در اصفهان سکونت داده شده اند.

آیت محمدی کلهر می‌گوید: هداوند یکی از طوایف بزرگ قوم لک است که همراه با کریم خان زند به شیراز رفته اند. پس از به روی کار آمدن قاجارها به دستور آقا محمد خان قاجار لک‌ها به مناطقی چون اطراف تهران، دماوند، ورامین، لار، توچال و بخش ایوانکی، روستاهای سنگاب و کرسی علیا، کرسی سفلی و چنداب منتقل شدند. شماری از آنها نیز در ساوه و زرند و قزوین ساکن شدند. لک هداوند در شهرستان ایوانکی استان سمنان از سه طایفه اصلی سیرس، خانی و میرزایی تشکیل شده اند و در مجموع بالغ بر ۴۲ طایفه را شامل می‌شوند. همچنین آقا محمدخان قاجار شماری از لک‌ها را به کلاردشت مازندران منتقل کرد. ژوکوفسکی می‌گوید: لک یکی از اقوام «تلخ دشت» است که در سال ۱۸۸۵ به آنجا منتقل شده اند، لک‌ها به گویشی نزدیک به گویش هورامی‌تکلم می‌کنند. تلخ دشت در جنوب غربی شیراز واقع شده است. ژوکوفسکی در بخش ۴ کتابش می‌گوید: لک‌های طایفه جاویدی ممسنی به گویش لری ممسنی سخن می‌گویند، همچنین می‌گوید طایفه دیگری از لک‌ها به نام لک زندی در میان ممسنی‌ها دیده می‌شود که بخشی از آنان در شیراز ساکن اند. در اینجا اشاره ای به زبان یا گویش لک‌های زندی نشده است. د. جمشید صداقت کیش در کتاب کردان پارس و کرمان از لک‌های ساکن میان قشقاییان سخن به میان آورده و می‌گوید: امروز در طایفه کشکولی قشقایی خانواده‌هایی ساکن اند که به لک مشهورند و به زبان ترکی تکلم می‌کنند، اما می‌دانند که در اصل کرد هستند. بخشی از لک‌های استان کردستان نیز در دوران کریم خان زند در این منطقه ساکن شده اند و بیشتر آنها در اسفندآباد و منطقه برزاب ساکن بوده و به کار کشاورزی مشغول اند. لک‌ها همچنین در مناطقی از کردستان ترکیه ساکن اند که عبارتند از: قاره مان، کونیا، آسکی شهر، نیغده، قیصری، مرشف جوروم، ویرشهر، جوقراوادنه. لک‌های ترکیه به زبان ترکی تکلم می‌کنند. احتمال می‌رود که توسط دولت عثمانی به این منطقه منتقل شده باشند. لک‌ها در کردستان جنوبی هم در مناطقی از استان دیاله تا استان موصل دیده می‌شوند و در مناطقی از خورماتو، داقون، خانقین، کرکوک، چند روستای نزدیک به تق تق و در سراسر دشت اربیل پراکنده اند و از بستوره تا قراج چند روستای مستقل در این دشت متعلق به لک‌هاست که عبارتند از: جدید لک، آو دلوک، دوشیوان و حوشترالوکی قراج و چند روستای دیگر. همچنین در غرب موسل و در چند روستای شبک ساکن اند و به گویش شبکی تکلم می‌کنند.

پیشینه ورود لک‌ها به دشت اربیل

حدود ۲۰۰ سال پیش شمار زیادی از لک‌ها در محله تپه کرکوک ساکن شدند، حکومت عثمانی به بهانه راهزنی و دزدی از کاروان‌ها و ژاندارم عثمانی در تنگه‌های سیکانی به آنها دستور داد که کرکوک را ترک کنند، شب اول پس از دستور حکومت عثمانی بخشی از آنان به منطقه تق تق کوچ می‌کنند و چند روستا را آباد می‌کنند که عبارتند از: قشقه، خورخور، آومار و چند روستای دیگر. بقیه نیز شب بعد کوچ می‌کنند و به دشت اربیل می‌آیند و آنها نیز چند روستا را آباد می‌کنند که برخی از آنها عبارتند از: دوشیوان، آودلوک، اصحاب لک و بعدها در سراسر دشت پراکنده می‌شوند و از این طوایف تشکیل شده اند: ابراهیمی، اسماعیلی، خمان و جردیسی.

توضیحات:

• کلمه لک در اسامی‌جغرافیایی بسیاری دیده می‌شود که عبارتند از: روستای جدیده لک، برایم لک، آودلوک (ئاوده‌ل له‌ک)، اصحاب لک، روستای لک خورماتو. • به لک‌های منطقه خورماتو لک گرمیانی می‌گویند. • در میان فارس‌های استان‌های شیراز این شعر فولکلور درباره لک‌ها همیشه بر سر زبان‌هاست: عرب رفت لک آمد میرزا و دکدک آمد این خان سرچماقی دین و رعیت آمد • روستای عنکاوی قراج پس از جنگ جهانی اول که ساکنانی لک داشته است، از جانب اعراب مورد هجوم واقع می‌شود و در این بین مردی عرب کشته می‌شود، لک‌ها بالاجبار روستا را تخلیه می‌کنند و عرب‌ها جای آنان را می‌گیرند. • لک‌های دشت اربیل تا سال‌های دهه ۴۰ نیز به گویش لکی سخن می‌گفته اند. • فردی به نام «مام ئومه ر» ساکن روستای قشقه در اواسط دهه ۷۰ که بالغ بر صد سال سن داشت می‌گفت: در دوران پدربزرگم لک‌ها به قشقه آمده اند، اوایل تپه‌ها را می‌شکافتند و سقفی برای آن می‌ساختند و در آن زندگی می‌کردند. به یاد دارم که یک بار نیز قشقه مورد حمله هموند قرار گرفت. • جان.ر. پیری می‌گوید: طایفه زند که قسمتی از لک‌های شمال لرستان اند برای دامداری به روستاهای نزدیک پری و کومازان ملایر آمده اند. • زادگاه و مکان اصلی زندگی لک‌ها شمال لرستان بوده است، بعدها و به تدریج به سمت کرمانشاه و همدان رفته اند و در اواخر دوره صفویه با نام‌های لک و لر از آنها یاد شده است.

منابع:

۱- کردان پارس و کرمان، دکتر جمشید صداقت کیش، ۱۳۸۱- ارومیه.

۲- عشایر و ایلات و طوایف، اکبر وقایع نگار، به کوشش محمدرئوف توکل، ۱۳۸۴٫

۳- تاریخ کرد و کردستان، شیخ محمد مردوخ کردستانی، ۱۳۵۱٫

۴- مێژووی ڕامیاری کورد و کورده‌کانی قوم، ئایه‌تی موحه‌ممه‌دی که‌لهوڕ- له‌ فارسییه‌وه‌: وریا قانیع، هه‌ولێر، ۲۰۰۶٫

۵- فه‌رهه‌نگی له‌ک و لوڕ، حه‌مید ئیزه‌دپه‌نا، لێدوان و به‌راوردکردنی مه‌حموود زامدار، به‌غدا، ۱۹۷۸٫

۶- مێژووی ده‌شتی هه‌ولێر، عه‌باس سلێمان سمایل، ۲۰۰۳٫

منبع:  عباس سلیمان اسماعیل

منبع خبر:

مطالب مرتبط:
برچسب ها: قوم لک گذر تاریخ 
برای دریافت جدیدترین بسته اخبار روز اینجا کلیک کنید   
نظرات بینندگان
غیر قابل انتشار: 32
انتشار یافته: 24
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۳:۱۷ - ۱۳۹۵/۱۱/۲۹
0
0
آیا طایفه صفری که در خرم آباد و کوهدشت ساکن هستند لرن یا لک هستن؟
غلام پورمن
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۱:۱۰ - ۱۳۹۵/۰۸/۲۶
0
6
پورمند ازچه طایفه ای هست جاش گذاشتی رحیم خان پورمند خان علی اباد ازنا بود
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۳:۰۲ - ۱۳۹۵/۰۶/۱۴
1
3
لک ها بازماندگان واقعی قوم گم شده ی ماد هستند و لرها هم بازماندگان پارس ها و کوردها هم بازماندگان میتانی-هیتی-گوتی-هوری و...هستند-لک ها همچنین بازماندگان تمدن کاسی ها هستند-نورآباد معروف به شهر مفرق متعلق به دوره کاسیان-هر بژی لکستان-هیچ قومی به اندازه قوم لک با مادها تطبیق نمیکند-آیین میتراییسم هنوز هم در کلام و زندگی مردمان لک قابل مشاهده است.
یاسر آزادبخت
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۳:۵۹ - ۱۳۹۵/۰۳/۲۹
0
1
با سلام و خسته نباشيد و دورود فراوان خدمت تمام لکهای جهان لطفا درباره طایفه ی بزرگ آزادبخت بزرگترین طایفه کوهدشت لرستان توضیح بديد، با تشکر
احسان عیدی پور
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۵:۵۹ - ۱۳۹۵/۰۳/۲۶
0
0
باسلام وعرض خسته نباشید باید عرض کنم که لک نه لر است ونه کرد بلکه لک ٬لک است وهیچ نسبتی با کرد ویا لر ندارد و خواش مندم که اطلاع رسانی صحیح و درست بفرمائید
بهمن
|
United States
|
۰۶:۳۵ - ۱۳۹۵/۰۳/۲۴
1
2
سلام و درود بر تمام لک زبانان جهان ازتون خواهش میکنم که خودتان را دست کم نگیرید . بیرانوند از خرم اباد
ابراهیم اسماعیل وند
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۴:۴۱ - ۱۳۹۵/۰۳/۲۳
1
2
زنده باد ایران زنده باد لکستان بی استان افتخاری نیس برایم جز لک بودن لک ینی اصالت ـ شرف و غیرت
محمد زندی لک
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۶:۳۶ - ۱۳۹۵/۰۳/۰۸
1
1
سلام . من از لک های ایل قشقایی طایفه کشکولی بزرگ هستم . گویش ما ترکی است . و از همین جا به همه لک های سراسر کشور و جهان سلام و ارادت عرض میکنم .
م لک
|
|
۰۲:۳۶ - ۱۳۹۴/۱۲/۲۱
1
9
بزرگ ترین طایفه ازنا لک است
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۱:۳۲ - ۱۳۹۴/۱۱/۰۳
2
6
لک نترس ترین قوم ایرانه
لک
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۱:۳۸ - ۱۳۹۴/۱۰/۰۲
0
6
زنده باد لک.
ساسان
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۱:۱۳ - ۱۳۹۴/۰۹/۱۳
0
5
با سلام بنده لک هستم و از طایفه شیخوند سرفیروز آباد کرمانشاه-میتونید در مورد این طایفه توضیحاتی بفرمایید؟
احمد شهبازی
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۸:۱۷ - ۱۳۹۴/۰۵/۱۳
0
4
با سلام ممنون از اطلاعات شما زحمت کشیدید ولی خیلی از طایفه ها رو جا گذاشتین مثلا کاکاوند غیور
بهرام روستاپور سیوندی
|
United States
|
۱۰:۱۱ - ۱۳۹۴/۰۴/۱۹
0
3
روستای سیوند فارس با زبان باستانی گروه مهاجری هستند از لکهای کرد قدیم ایران وقدیمی ترین سنگ قبر قدیمی ما مربوط است به قاید علی ابن قاید حسن سلیمان کرد سیوندی سنه 907قمری!
مهدی یوسفوند
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۰:۲۱ - ۱۳۹۴/۰۳/۱۳
1
1
با سلام ، طایفه بزرگ یوسفوند هم یادشان رفته
رضا
|
United States
|
۱۰:۱۷ - ۱۳۹۴/۰۲/۲۳
1
4
لک ها از نژاد اریایی هستن
محمودی
|
Iran, Islamic Republic of
|
۱۰:۵۳ - ۱۳۹۴/۰۲/۰۴
0
3
باسلام لطف کنید بفرمایید لکهای ساکن در استان مرکزی از کدام طایفه هستند وپیشینه آنهاکجاست ممنون
|
Iran, Islamic Republic of
|
۰۹:۱۰ - ۱۳۹۳/۱۱/۰۵
1
5
من غرایاق زندی هستم میخاستم بدونم از کجا هستیم
پاسخ ها
غرایاق زندی
| Iran, Islamic Republic of |
۰۳:۲۳ - ۱۳۹۵/۰۹/۱۱
دوست عزیز این پاسخ را از چه منبعی داده اید؟
| Iran, Islamic Republic of |
۰۲:۴۷ - ۱۳۹۵/۰۸/۰۵
غراياق زندي ها لک نيستند بلکه ترکيبي از طايفه هاي مختلف ترکمن هستند که با يک طايفه از زند ترکيب شدند.گروه خوني اغلب غراياق ها Aهست و قبلا به زبان ترکي صحبت مي کردند. اين طايفه الان در کلاردشت سکونت دارن و با خواجه وندي ها که لک هستند تفاوت مشخص در فرهنگ و گويش دارند.برخي منابع غراياق را به قره اياق که به معني چکمه سياه بوده و بخشي از جنگاوران قاجاري را تشکيل مي داده نسبت داده اند. از نظر تيپولوژي هم نه گيلک، نه خواجه وند و نه کرد هستند.اما ترکيبي از اونها رو مي تونيم در بينشون ببينيم.

امیر
|
IRAN, ISLAMIC REPUBLIC OF
|
۱۱:۴۱ - ۱۳۹۳/۱۰/۰۹
2
8
با سلام.ازبزرگترین طایفه شهرستان ازنا که لک های موسیوند هستند نام ببرید
پاسخ ها
لک اندیش
| Iran, Islamic Republic of |
۱۲:۴۰ - ۱۳۹۵/۰۵/۰۷
شما از قوم لکید چون زندیه از قوم لک هستند وکریم خان زند لک لکی سخن میگفت

امیر
|
UNITED STATES
|
۱۱:۳۳ - ۱۳۹۳/۱۰/۰۹
1
5
درود بر نژادبرتر
رضا تیموری بیرانوند
|
IRAN, ISLAMIC REPUBLIC OF
|
۱۰:۰۰ - ۱۳۹۳/۰۱/۲۲
1
1
سلام ایل بزرگ بیرانوند رو جاگذاشتی جالب بود

نام:
ایمیل:
* نظر شمـا: